Leuvense onderzoekers leggen diepste vezels van Bruegel-tekeningen bloot

Naar aanleiding van de 450ste verjaardag van het overlijden van Pieter Bruegel de Oude opent in Brussel binnenkort een tentoonstelling rond enkele originele tekeningen van de meester en een unieke reeks gedrukte prenten die daarop gebaseerd zijn. En dankzij het Leuvense onderzoeksproject Fingerprint kunnen we daar nu naar kijken met een fenomenaal dieptezicht.

tickets winnen?

Wie Pieter Bruegel de Oude zegt, denkt aan zijn schilderijen van landschappen en volkse taferelen, zoals zijn klassieker De boerenbruiloft. Minder bekend is dat de Brabantse kunstenaar ook tijdens zijn leven populariteit genoot dankzij zijn tekeningen en etsen. Tijdens de 16de eeuw was Antwerpen het centrum voor de productie en de handel in prenten - het hippe massamedium van toen. 

Prentenalbums

Het verhaal begint als de Antwerpse uitgever en kopergraveur Hieronymus Cock het talent van de jonge Bruegel ontdekt en hem ontwerpen voor gravures laat maken. Bruegel zou uiteindelijk meer dan zestig tekeningen maken, die door de beste graveurs van zijn tijd op koperplaten werden gezet en vervolgens gedrukt. De prenten werden al snel collector’s items die gegoede burgers bewaarden in albums of prentenkabinetten. Pas later in zijn leven legde Bruegel zich toe op schilderkunst.

Dat wij Bruegel meer met zijn schilderijen dan met zijn grafisch oeuvre associëren, hoeft niet te verbazen, legt kunstwetenschapper en boekenchirurg Lieve Watteeuw van de KU Leuven uit. "Die tekeningen en prenten zijn zeer zeldzaam én heel fragiel. Ze worden in prentenkabinetten bewaard: in donkere lades tussen zuurvrij karton, om lichtschade aan het papier te beperken. De werken worden om die reden ook nooit langer dan drie maanden tentoongesteld. Ze zijn dus weinig toegankelijk voor het brede publiek én voor onderzoekers. Met onze nieuwe onderzoeksmethodes kunnen we nu voor het eerst in kaart brengen hoe Bruegel als tekenaar juist te werk ging."

Achter zo’n prent gaat een hele ontstaansgeschiedenis schuil. Watteeuw: "Hoe bouwde Bruegel een tekening op? Hoe zette een graveur die vervolgens over op een koperplaat? De prenten werden een paar eeuwen lang gedrukt: hoe raakten de koperplaten in de loop der tijden verspreid en welke invloed had slijtage op de platen? De originele tekening is een pièce unique, maar daarna volgt nog een heel verhaal met de druk van verschillende prenten, afkomstig van verschillende versies van de koperplaat. Dat wordingsproces werd tot nu toe vooral met het blote oog onderzocht door connaisseurs-kunsthistorici. Wij willen die kennis nu aanvullen met high-end wetenschappelijke beeldvorming."

De Leuvense onderzoekers gingen in zee met KBR - de nieuwe naam van de Koninklijke Bibliotheek in Brussel - dat in zijn prentenkabinet drie originele tekeningen en een tweehonderdtal gedrukte prenten van Bruegel bewaart - één van de grootste collecties ter wereld. "We hebben die verzameling eerst gedigitaliseerd. Vooren achterzijde van elke tekening en prent werden verschillende keren gefotografeerd in een zeer hoge resolutie - je kan inzoomen tot op de papiervezel - telkens met belichting uit een andere hoek", vertelt Watteeuw.

(lees verder onder foto)

De originele ontwerptekening Luxuria (De wellust) van Pieter Bruegel de Oude, uit de reeks De zeven hoofdzonden, één van de hoogtepunten uit zijn grafisch oeuvre.

Hightech reiskoffer

De volgende stap was het inzetten van de Leuvense Microdome, een mobiel beeldvormingsapparaat ter grootte van een reiskoffer. Oorspronkelijk ontwikkelden Leuvense ingenieurs van het Departement Elektrotechniek (ESAT) het technische snufje voor assyriologen die een beter 3D-zicht wilden op kleitabletten met spijkerschrift. Ondertussen werd de dome verkleind en aangepast om documentair erfgoed in beeld te brengen, zoals een stuk perkament, papyrus of een middeleeuws manuscript. 

Het gaat om een koepel van 30 centimeter: aan de binnenkant hangen 228 gelijkmatig verspreide ledlampjes en centraal één enkele naar beneden gerichte 28 megapixelcamera. Zelfs al is het gescande voorwerp ogenschijnlijk vlak, het resultaat is een dynamisch beeld van het object dat je kan laten roteren, alsof je het zelf vasthoudt en naar het licht draait. Je detecteert zo zelfs de geringste variaties in reliëf. De scans kunnen gemaakt worden met verschillende filters en in verschillende frequentiebanden van licht, gaande van infrarood tot ultraviolet.



Nu zien we pas echt hoe virtuoos Bruegel was.



Alsof foto’s en dynamische scans nog niet genoeg waren, maakte het Koninklijk Instituut voor Kunstpatrimonium ook nog een analyse van de chemische samenstelling van alle tekeningen. "Zo krijgen we een beeld van het type inkt en papier dat Bruegel gebruikte. Alles tezamen levert dat een enorme databank op. Het geeft ons een heel gedetailleerd en gelaagd dieptezicht in het werk van Bruegel, dat we nooit tevoren hadden", zegt Watteeuw.

"Bovendien berokkent onze technologie geen enkele schade aan het kunstwerk. Vroeger durfde men al eens krassen of wrijven om het werk te onderzoeken. Tegenwoordig is dat not done en wordt een kunstwerk zo weinig mogelijk aangeraakt."

(lees verder onder foto)

Een opvallende figuur op de tekening is het mannetje met de mijter, met de armen vastgebonden gezeten op een fantasiemonster. Deze figuur wordt meestal beschouwd als een overspelige die zijn bestraffing tegemoet gaat, met zijn vonnis op zijn hoofddeksel gespeld. Zijn mijter is in de gedrukte prenten vervangen door een hoed; kritiek op kerkelijke gezagsdragers kon problemen opleveren. ( © Fingerprint, KU Leuven/KBR)

Uit één van de opnames die de dome maakte met doorschijnend licht blijkt dat het watermerk van het papier zich naast het mannetje met de mijter bevindt.  ( © Fingerprint, KU Leuven/KBR)

De hand van de meester

De nieuwe technologie maakt de onderzoekers alleen nog maar enthousiaster over de oude meester. "Nu we zijn complexe tekeningen zo scherp kunnen zien, merken we hoe weinig foutjes Bruegel maakt, hoe weinig hulplijntjes hij gebruikt", zegt Watteeuw. "Hij moet niet alleen een vaste hand gehad hebben, maar ook een bijzonder scherp oog en een uitgebreid palet aan technieken. Op één vierkante centimeter past Bruegel bij het tekenen misschien wel tien technieken toe: arceren, pointilleren, met verschillende inkten en ganzenveren. Hoe meer je inzoomt, hoe duidelijker je de virtuoze hand van de meester ziet. En dit is dan maar nog zijn werk uit zijn jonge jaren." 



Onze technologie berokkent geen enkele schade aan het kunstwerk. Vroeger durfde men al eens krassen of wrijven. Tegenwoordig is dat not done en wordt een kunstwerk zo weinig mogelijk aangeraakt.

- kunstwetenschapper Lieve Watteeuw



De wetenschappelijk beeldvorming laat niet alleen de hand van Bruegel zien. "Je ziet ook de papiermaker aan het werk: het watermerk, bijvoorbeeld, of de groefjes in het papier die ontstaan doordat het papier op een zeef werd gemaakt. De krassen die de lijnen van de tekening volgen zijn dan weer het werk van de graveur. Om te drukken, moest men de tekening eerst overzetten op een koperplaat. Die koperplaat werd bestreken met was. De tekening zelf kreeg aan de achterkant een laagje krijt of poeder en werd op de koperplaat gelegd. Dan ging de graveur met een metalen pen over de lijnen van de tekening, zodat een doordruk van het poeder in de was achterbleef. Vervolgens werd de tekening in het koper uitgesneden en kon de eerste druk van start gaan."

(lees verder onder foto)


Artificiële intelligentie

In een volgende stap van het project laten de onderzoekers artificiële intelligentie los op de gestandaardiseerde fotografische beelden. "We kunnen met machine learning de kwaliteit van de gedrukte prenten inschatten: de originele drukkwaliteit, de huidige staat van de prent en de gebruikte materialen. Een algoritme kan op dat vlak wat met het menselijk oog nooit mogelijk zou zijn: elke prent volgens een groot aantal criteria objectief quoteren en rangschikken. We gaan ook Bruegel-kenners bevragen om te toetsen of hun analyses overeenkomen met die van de artificiële intelligentie."

Deze methode om naar kunst te kijken, moet een nieuwe standaard worden in de kunstwetenschappen. "Een Bruegeltekening wandel je niet zomaar voorbij: je kan gerust minutenlang naar een tekening en gravure staan kijken en details blijven ontdekken. Deze technologie verscherpt als het ware ons oog en bezorgt ons zo veel meer kennis. Zo helpt ze om het verhaal van het kunstwerk te vertellen."

Het interdisciplinaire Fingerprint-onderzoeksteam bestaat uit professor Lieve Watteeuw van Illuminare en het Book Heritage Lab - KU Leuven; Hendrik Hameeuw en Bruno Vandermeulen van het Digitaal Labo van KU Leuven Bibliotheken; curatoren Maarten Bassens en Joris van Grieken van het Prentenkabinet van KBR; en dr. Marc Proesmans van ESAT. Het project wordt gefinancierd door BELSPO BRAIN-be.

lees meer over het onderzoek

Tentoonstelling ’The World of Bruegel in Black and White’

Vanaf 15 oktober 2019 tot 16 februari 2020 kan u in KBR (de voormalige Koninklijke Bibliotheek van België) de in Brussel bewaarde originele tekeningen van Bruegel bewonderen, en de prenten die er in de loop van de eeuwen van gedrukt werden. De app van de tentoonstelling - onder meer gebaseerd op het Leuvens onderzoek - brengt de verschillende fases van het kunstwerk in beeld en laat u verrassende figuren en details ontdekken.

tentoonstelling bruegel

Campuskrant mag 10 tickets weggeven. Stuur vóór 15 oktober een e-mail met onderwerp ’Tentoonstelling Bruegel’ en uw adresgegevens naar de Nieuwsdienst van de KU Leuven. De winnaars worden persoonlijk op de hoogte gebracht.


This site uses cookies and analysis tools to improve the usability of the site. More information. |