Inschrijvingsregisters van de oude universiteit nu online beschikbaar

Benieuwd of iemand uit uw familiegeschiedenis tijdens het Ancien Régime in Leuven heeft gestudeerd? Dat kunt u sinds kort gemakkelijk vanuit uw luie stoel achterhalen: de inschrijvingsregisters van de oude universiteit zijn voortaan online te doorzoeken. Om ook de tastbare kopieën van de matrikels een nieuw leven te geven, zijn de acht lijvige boeken grondig gerestaureerd. Zo zijn ze alvast klaar voor de 600ste verjaardag van de universiteit in 2025. 

Zelf iemand opzoeken?  

Met de oude universiteit bedoelen we de periode vanaf de oprichting in 1425 tot 1797, toen het Franse regime de universiteit ophief. De matrikels - van het Latijnse matricula, wat ’register’ betekent - bevatten de namen van 144.000 personen die in deze periode aan de universiteit verbonden waren.

Eddy Put is waarnemend departementshoofd bij het Rijksarchief, waar de matrikels worden bewaard, en is als professor in de archiefwetenschap verbonden aan de KU Leuven. "De rector - of een assistent, dat weten we niet zeker - schreef iedere student in", vertelt hij. "We zien alleszins dat het handschrift steeds verandert bij het aantreden van een nieuwe rector. De namen zijn vaak bijzonder netjes geschreven, wat doet vermoeden dat ze eerst in het klad werden neergepend."

(Lees verder onder de foto)

De registers bevatten de gegevens van zowel studenten als personeelsleden: hun naam, herkomst en datum van inschrijving. Vaak werd daaraan toegevoegd of ze tot de arme of rijke klasse behoorden. Eerstejaarsstudenten zaten in verschillende pedagogieën: het Varken, het Kasteel, de Lelie en de Valk. Ook die werden soms genoteerd.

Tijdens het Ancien Régime betekende het heel wat om je naam in de matrikels te hebben staan, want een inschrijving aan de universiteit verschafte studenten en personeel namelijk enkele interessante privileges. De universiteit was een stad in een stad, met een eigen politie en rechtbank. Studenten die iets mispeuterden, werden dus berecht door de universiteit, die vaak veel milder was. "Bovendien konden ze bier en wijn belastingvrij aankopen. Veel professoren zetten zo een handeltje op met mensen buiten de universiteit", vertelt Put.

Typfouten

Voor de restauratie van de boeken - met steun van het fonds Baillet Latour en de Koning Boudewijnstichting - vertrouwde het team op de specialisten van Restauratie Nijhoff Asser in Amsterdam. Hun opdracht: de boeken met zo weinig mogelijk ingrepen zo goed mogelijk herstellen. Enkele banden die in de 19de eeuw al eens waren gerestaureerd, kregen zelfs wat van hun oude flair terug. 

De ontsluiting van de matrikels kent een lange voorgeschiedenis: ze werden in de loop van de vorige eeuw overgetikt en uitgegeven in dikke boeken met grote indices. Dat was een gigantische klus, en door het manuele werk zijn er heel wat fouten in de gegevens geslopen. "Dankzij het harde werk van onze medewerkster Suzanne Jannis zijn de 144.000 inschrijvingen nu - zonder typfouten - in een databank ingevoerd. Een klus die maanden heeft geduurd", vertelt Put. 

De namen van buitenlandse studenten werden vaak fonetisch geschreven, en zijn daardoor niet altijd gemakkelijk te ontcijferen.

Toch is er nog ruimte voor verbetering. "We kunnen niet altijd de exacte afkomst van een student achterhalen: in de 15de eeuw werd vaak het bisdom aangegeven in plaats van een dorp of stad. Een ander probleem is dat de namen van buitenlandse studenten vaak fonetisch werden geschreven, en dus niet altijd gemakkelijk te ontcijferen zijn." 

De data moeten dus verder opgeschoond worden. Daar is expertise voor nodig, die in België niet in grote mate aanwezig is. "We hebben maar een beperkt aantal medewerkers die we daarvoor kunnen inzetten. In het buitenland is dat doorgaans anders: bij het nationaal archief van het Verenigd Koninkrijk werken 35 mensen enkel aan de didactische kant van het archief."

(Lees verder onder de foto)

De inschrijving van Erasmus, in het midden (onderlijnd), leest als volgt: "Magister Erasmus de Roterodammis sacrae theologiae professor." Later schreef iemand er in de kantlijn nog bij: "ille nominatissimus" ("de zeer beroemde") om aan te tonen dat het om de enige echte Erasmus ging.

Werelderfgoed

Het archief van de oude universiteit, waar de matrikels deel van uitmaken, bevat zo’n 180 meter aan documenten en is een van de oudste en best bewaarde vroegmoderne universiteitsarchieven. In 2013 werd het opgenomen in het Memory of the World Register van UNESCO. De documenten vormen een belangrijk puzzelstuk in de intellectuele geschiedenis van met name de 16de eeuw. Na Parijs was Leuven in die tijd de grootste universiteit ten noorden van de Alpen. De matrikels bevatten de inschrijvingen van enkele van de bekendste alumni, onder wie Gerard Mercator, Desiderius Erasmus, Justus Lipsius en Vesalius.

We mogen van geluk spreken dat er zo veel overblijft van het archief. Jarenlang zwierf het van de ene plek in Europa naar de andere, nadat het universiteitsbestuur de belangrijkste documenten het land uit had gesmokkeld om ze veilig te stellen voor de Franse bezetter. Tijdens de Eerste Wereldoorlog ging de stichtingsbul bovendien in vlammen op. 

Priesters en drukkers

"We krijgen regelmatig bezoek van internationale onderzoekers die op zoek zijn naar alle mogelijke sporen van een individu", zegt Put. "Nu deze informatie online beschikbaar is, is de drempel enorm verlaagd. Omdat de universiteit ook bijhield wie zijn diploma behaalde, kunnen we een universitaire carrière mooi in kaart brengen."

Ook aan de KU Leuven zelf worden de matrikels regelmatig geraadpleegd. "Vaak zijn ze zelfs één van de weinige aanknopingspunten om het leven van vroegmoderne figuren te reconstrueren", zegt Lydia Janssen, postdoctoraal onderzoeker aan de Onderzoekseenheid Geschiedenis van Kerk en Theologie. "Ze zijn dus een onmisbare en zeer rijke bron voor iedereen die onderzoek doet naar de Leuvense universiteit of haar alumni." Zelf gebruikt Janssen de matrikels in haar onderzoek naar de Hollandse Zending, het bestuur van de katholieke gemeenschap in de Noordelijke Nederlanden. Met de matrikels kan Janssen priesters identificeren die in Leuven hebben gestudeerd. "Vroeger gebruikte ik de overgetypte publicatie, dus de databank zal mijn opzoekwerk een stuk gemakkelijker maken."

Heleen Wyffels van de Onderzoeksgroep Nieuwe Tijd gebruikt de werken voor haar doctoraatsonderzoek. "Ik ga in de inschrijvingsregisters op zoek naar vrouwelijke drukkers - vaak weduwes. Omdat drukkers voor de universiteit werkten, werden ook zij in de matrikels ingeschreven."

Onderzoek naar grotere delen van de matrikels gebeurt minder vaak. "Nu is er vooral interesse van lokale historici", zegt Put. "Zo gebeurde er een studie naar de rekrutering van de universiteit in Dendermonde en Brugge van de 15de tot de 18de eeuw. In de data zie je meteen een aantal patronen, zoals welke families van generatie tot generatie naar Leuven kwamen."

Om grootschalig onderzoek naar de studentenaantallen te vereenvoudigen, werkt het archief aan een beleid rond open data. Dat zou onderzoekers toestaan om de gehele dataset gemakkelijk te analyseren. "Volgend jaar willen we ook een nieuwe website lanceren die veel gebruiksvriendelijker is", zegt Put. "Het archief hoopt zo meer bezoekers aan te trekken die anders hun weg niet naar de databank vinden. Nu moet je vier of vijf keer klikken tot je een resultaat krijgt. Mijn kinderen vinden dat veel (lacht). Al mogen we niet vergeten dat dit in vergelijking met vroeger een ongelofelijk luxueuze situatie is."

Zelf iemand opzoeken in de matrikels? Zo werkt het:

1. Surf naar https://search.arch.be  

2. Klik op het tabblad ’Personen’

3. In de kolom links vult u de naam en eventueel nog andere gegevens in, en onder ’Akte’ selecteert u in het menu met projecten ’Matrikels - Oude Universiteit Leuven’ aan.

Tags:

  • Onderzoeksnieuws
  • Faculteit Letteren
  • Waar vind ik Campuskrant?
  • Abonneren op Campuskrant
  • Verschijningsdata
  • Adverteren in Campuskrant

  • This site uses cookies and analysis tools to improve the usability of the site. More information. |